Muziek en Welzijn: Onderzoeksverslag (Gangmaker Welzijn - Muziekcentrum de Bijloke)
Inleiding
Als Gangmaker bij Muziekcentrum De Bijloke Gent voerde ik een tweejarig onderzoek uit naar de relatie tussen muziek en welzijn. Vanuit mijn praktijk als luitiste en geïnspireerd door persoonlijke ervaringen met kwetsbaarheid en herstel onderzocht ik drie kernvragen:
Wat heeft muziek nodig om te kunnen raken?
Wat hebben luisteraars nodig om geraakt te worden?
Wat hebben musici nodig om te kunnen raken?
Het onderzoek had tot doel om inzicht te bieden in de voorwaarden die noodzakelijke zijn voor betekenisvolle muzikale ervaringen, zowel voor publiek als voor uitvoerders.
1. Onderzoekslijn: De luisteraar – motieven, verwachtingen en beleving
Deze onderzoekslijn richtte zich op het luistergedrag van publiek en individuen. Door middel van interviews, gesprekken en observaties werden motieven, patronen en behoeften in kaart gebracht.
Belangrijkste bevindingen
Motieven voor luisteren
Muziek wordt breed ingezet als bron van troost, herkenning en stabiliteit.
Veel luisteraars gebruiken muziek om concentratie, rust of mentale afstemming te creëren.
Muziek fungeert voor velen als een vorm van verbinding, zowel met de eigen innerlijke wereld als met anderen.
Aard van de luisterervaring
Luisteraars beschrijven muziek als toegangspoort tot een diepere laag van beleving, vaak moeilijk in taal te vatten.
Muziek biedt momenten van absorptie, introspectie en emotionele regulatie.
Concertbezoek wordt gewaardeerd als een onderbreking van snelheid en overvloed, en als ruimte voor kwalitatieve aandacht.
Deze bevindingen tonen dat luisteraars hoge verwachtingen hebben van de context waarin muziek plaatsvindt, en dat muziek voor hen functioneert als een vorm van betekenisgeving.
2. Onderzoekslijn: De concertzaal – voorwaarden voor een betekenisvolle ervaring
De tweede lijn onderzocht welke ruimtelijke, sociale en dramaturgische factoren bijdragen aan een optimale luisteromgeving.
Belangrijkste bevindingen
Ruimtelijke voorwaarden
Publiek hecht veel belang aan nabijheid, toegankelijkheid en een overzichtelijke setting.
Donkerte, gecontroleerde akoestiek en een sobere scenografie versterken de luisterintensiteit.
Belevingsvoorwaarden
Concertformules die flexibiliteit bieden (bewegingsvrijheid, verschillende posities, langere spanningsbogen) verhogen de betrokkenheid.
Er is een duidelijke waardering voor concerten die meer bieden dan reproductie: actualiteit, een persoonlijk artistiek standpunt en authenticiteit spelen mee.
Publiek reageert positief op formats die ruimte maken voor contemplatie en ritmische vertraging.
Deze inzichten bevestigen dat een betekenisvolle luisterervaring niet enkel door de muziek zelf wordt bepaald, maar door het geheel van omstandigheden waarin ze wordt aangeboden.
3. Onderzoekslijn: Muziek als innerlijke praktijk
Deze onderzoekslijn richtte zich op de vraag hoe muziek werkt als praktijk van aandacht, zowel bij luisteraars als bij uitvoerders.
Belangrijkste bevindingen
Luisteren wordt ervaren als een vorm van innerlijke afstemming, waarbij focus, vertraging en ontvankelijkheid centraal staan.
Muziek creëert een veilige ruimte waarin pre-reflectieve ervaringen kunnen ontstaan — ervaringen die impact hebben zonder direct verwoord te hoeven worden.
De functie van muziek bij emotieregulatie blijkt significant: muziek ondersteunt zowel verwerking als verheldering, zonder therapeutisch te willen zijn.
Er is een duidelijk onderscheid tussen muziek als achtergrond en muziek als intentionele, verdiepende praktijk.
Deze resultaten onderstrepen de potentie van muziek als instrument voor welzijn en introspectie.
4. Onderzoekslijn: De musicus – voorwaarden voor betekenisvol musiceren
De vierde onderzoekslijn onderzocht onder welke omstandigheden musici optimaal functioneren en betekenis kunnen genereren voor publiek.
Belangrijkste bevindingen
Musici gedijen in een zorgzame professionele structuur waarin tijd, autonomie en reflectie aanwezig zijn.
Risicobereidheid, artistieke verbeelding en authentieke aanwezigheid blijken bepalend voor de kwaliteit van uitvoeringen.
De relatie met het publiek beïnvloedt rechtstreeks het performanceproces: aandacht en ontvankelijkheid versterken het musiceren.
Traagheid, fysieke en mentale voorbereiding en een heldere context dragen bij aan performer-welzijn en uitvoeringskwaliteit.
Deze inzichten pleiten voor een geïntegreerde benadering van artistieke praktijk, waarin artistieke excellentie en welzijn elkaar wederzijds versterken.
Conclusie
Het afgeronde onderzoek toont aan dat muziek een duidelijke welzijnsdimensie heeft die veel verder reikt dan het esthetische domein. Betekenisvolle muzikale ervaringen ontstaan waar context, aandacht, veiligheid, authenticiteit en artistieke focus samenkomen.
De resultaten bieden handvatten voor de verdere ontwikkeling van:
vernieuwende concertformats,
publieksvriendelijke en aandachtsondersteunende presentatiemodellen,
performatieve praktijken die zorg en kunst verbinden,
en institutionele strategieën die welzijn van zowel publiek als kunstenaars centraal stellen.
Het onderzoek vormt zo een basis voor een toekomstvisie waarin de concertzaal een ruimte van resonantie wordt: een plek waar luisteren een gedeelde, betekenisvolle ervaring kan zijn.